नालन्दा पुस्तकसमीक्षा

 

AUTHOR : ABHAY. K

GENRE : NON FICTION

PUBLISHER : Penguin Random House

BOOK BUY LINK :  @Amazon

नालन्दा पुस्तकसमीक्षा

नालन्दा नामानं पुस्तकमिदं तत्रभवता अभयनाम्ना महोदयेन विलिखितं विभाति। साहित्यशास्त्रदृष्ट्या बौद्धधर्मविचाराः सुचारुरूपेण चर्चिताः सन्ति। कविः करोति काव्यानि लालयत्युत्तमो जनः। तरुः प्रसूते कुसुमानि वायुर्वहति सौरभम्। इति श्लोकोक्तिं स्मारयतीदं पुस्तकरत्नम्। पठित ॄणामवगमनात्मकं विषयविवेचनं वाग्विभवैः सरलाङ्गिलभाषया रचयित्रा सुव्याख्यातं विराजते। अस्मिन् पुस्तके विवेचितांशाः यथामति समीक्षारूपेण मया संप्रति दीयते । 

प्राचीनं नालन्दामहाविहारम् तथा बौद्धधर्मस्य चत्वारि आर्यसत्यानि

१. नालन्दा — प्राचीनः ज्ञानकेन्द्रः

नालन्दा भारतस्य बिहारराज्ये स्थितः प्राचीनः विश्वविद्यालयः तथा प्रसिद्धः बौद्धमहाविहारः आसीत्। सा बिहारशरीफनगरस्य दक्षिणपश्चिमदिशि स्थिता आसीत्। नालन्दायाः इतिहासः भगवान् बुद्धस्य महावीरस्य च कालपरम्परया सम्बद्धः अस्ति।

ईस्वीयपञ्चमशतके गुप्तवंशस्य शासनकाले नालन्दायाः विकासः आरब्धः। राजा कुमारगुप्तः प्रथमः तस्याः विकासे महत्त्वपूर्णां भूमिकाम् अवहत्। अनन्तरं राजा हर्षवर्धनः पालवंशीयाः राजानश्च तस्याः विकासाय साहाय्यम् अकुर्वन्। नालन्दा ईस्वीयपञ्चमशतकात् द्वादशशतकपर्यन्तं प्रसिद्धं शिक्षाकेन्द्रम् आसीत्। तत्र भारतस्य अन्येभ्यः प्रदेशेभ्यः तथा चीनदेशात्, तिब्बतदेशात् च विद्यार्थिनः अध्ययनार्थम् आगच्छन्।

२. नालन्दायाः वास्तुकला कलाश्च

नालन्दायां इष्टिकाभिः निर्मिताः विशालाः विहाराः, देवालयाः, स्तूपाः च आसन्। प्रत्येकस्य विहारस्य मध्ये प्राङ्गणम् आसीत्। तस्य चतुर्षु पार्श्वेषु भिक्षूणां निवासाय कक्षाः आसन्। अत्र निवासस्य अध्ययनस्य च व्यवस्था एकस्मिन् स्थाने आसीत्।

शारिपुत्रस्तूपः नालन्दायाः प्रसिद्धेषु स्मारकेषु अन्यतमः अस्ति। उत्खनने बुद्धस्य, बोधिसत्त्वानां, विष्णोः, शिवस्य, गणेशस्य च प्रतिमाः प्राप्ताः। शिलायां, कांस्ये, मृत्तिकायां च सुन्दराः कलाकृतयः निर्मिताः आसन्। एताभिः कलाकृतिभिः तत्कालीनभारतीयकलायाः उत्कृष्टता ज्ञायते।

३. नालन्दायाः शिक्षा प्रसिद्धाः विद्वांसश्च

नालन्दा केवलं बौद्धधर्मस्य केन्द्रं न आसीत्। तत्र बौद्धदर्शनम्, संस्कृतव्याकरणम्, तर्कशास्त्रम्, चिकित्साशास्त्रम्, गणितम्, ज्योतिषम्, साहित्यं च अपि अध्यापितम् आसीत्। वादविवादेन प्रश्नोत्तरैश्च विद्यार्थिनः ज्ञानं वर्धयन्ति स्म।

धर्मपालः, शीलभद्रः, धर्मकीर्तिः, शान्तरक्षितः, हरिभद्रः च प्रसिद्धाः विद्वांसः आसन्। शीलभद्रः नालन्दायाः प्रमुखः आचार्यः आसीत्। चीनीययात्रिकः ह्वेनसाङ् तस्य समीपे अध्ययनम् अकरोत्। सः भारतात् बहून् बौद्धग्रन्थान् चीनदेशं नीत्वा चीनीभाषायाम् अनूदितवान्। इत्सिङ् नाम अन्यः चीनीययात्रिकः अपि नालन्दायां निवसन् तत्रत्यां शिक्षापद्धतिं भिक्षूणाम् आचारान् च अलिखत्।

नालन्दायां विशालः पुस्तकालयः आसीत् इति तिब्बतीया परम्परा वदति। तस्य नाम धर्मगञ्जः इति कथ्यते। अत्र अनेकाः ग्रन्थाः सुरक्षिताः आसन् इति मन्यते।

४. आचार्यः नागार्जुनः तथा सुश्रुतः

नागार्जुनः महायानबौद्धधर्मस्य प्रसिद्धः दार्शनिकः आसीत्। सः सामान्यतया ईस्वीयद्वितीयतृतीयशताब्द्योः मध्ये जीवितवान् इति मन्यते। तस्य प्रसिद्धः ग्रन्थः मूलमध्यमककारिका अस्ति। तत्र शून्यतायाः प्रतीत्यसमुत्पादस्य च सिद्धान्तौ विवेचितौ स्तः। नागार्जुनस्य नालन्दया प्रत्यक्षः सम्बन्धः निश्चितैः ऐतिहासिकप्रमाणैः सिद्धः नास्ति। तथापि तस्य दर्शनं नालन्दायाः अनन्तरकालीनदार्शनिकपरम्परायाः विकासे महत्त्वपूर्णम् अभवत्।

सुश्रुतः प्राचीनभारतीयचिकित्साशास्त्रस्य प्रसिद्धः आचार्यः आसीत्। तस्य नाम्ना प्रसिद्धा सुश्रुतसंहिता शल्यचिकित्सायाः महत्त्वपूर्णः ग्रन्थः अस्ति। तत्र शरीररचना, रोगपरीक्षणम्, शल्यक्रिया, औषधानि च वर्णितानि सन्ति। किन्तु सुश्रुतः नालन्दायां अध्यापनम् अकरोत् इति ऐतिहासिकप्रमाणं नास्ति। तथापि तस्य चिकित्साज्ञानं भारतीयज्ञानपरम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति।

ईस्वीयद्वादशशतके आक्रमणानां कारणात् नालन्दा विनाशिता इति मन्यते। अनन्तरं पुरातत्त्वविदः उत्खननैः तस्याः प्राचीनवैभवं पुनः प्रकाशम् आनयन्। २०१६ तमे वर्षे नालन्दायाः पुरातत्त्वस्थलं यूनेस्को-संस्थया विश्वधरोहरस्थलम् इति घोषितम्।

५. बौद्धधर्मस्य चत्वारि आर्यसत्यानि

भगवान् बुद्धः दुःखस्य स्वरूपं, कारणं, निवारणं, निवारणस्य मार्गं च उपदिष्टवान्। एतानि चत्वारि आर्यसत्यानि बौद्धधर्मस्य आधारः सन्ति।

प्रथमम् आर्यसत्यम् — दुःखम्। जन्म, जरा, रोगः, मृत्युः, प्रियजनैः वियोगः, अप्रियजनैः सम्पर्कः च दुःखस्य कारणानि सन्ति।

द्वितीयम् आर्यसत्यम् — दुःखसमुदयः। तृष्णा, आसक्तिः, द्वेषः, अविद्या च दुःखस्य प्रमुखाणि कारणानि सन्ति। इच्छितवस्तूनां प्राप्तौ अत्यधिकासक्तिः दुःखं जनयति।

तृतीयम् आर्यसत्यम् — दुःखनिरोधः। तृष्णायाः आसक्तेश्च क्षये दुःखस्य अन्तः सम्भवति। दुःखात् पूर्णमुक्तेः अवस्था निर्वाणम् इति कथ्यते।

चतुर्थम् आर्यसत्यम् — दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपत्। दुःखस्य निवारणाय भगवान् बुद्धः आर्याष्टाङ्गिकमार्गम् उपदिष्टवान्। सम्यग्दृष्टिः, सम्यक्सङ्कल्पः, सम्यग्वाक्, सम्यक्कर्मान्तः, सम्यगाजीवः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः, सम्यक्समाधिः च अस्य मार्गस्य अष्टौ अङ्गानि सन्ति।

उपसंहारः

नालन्दा भारतीयज्ञानपरम्परायाः गौरवपूर्णं प्रतीकम् अस्ति। तत्र दर्शनस्य, विज्ञानस्य, चिकित्सायाः, कलायाः, साहित्यस्य च विकासः अभवत्। बौद्धधर्मस्य चत्वारि आर्यसत्यानि मनुष्याय दुःखस्य कारणानि ज्ञातुं शान्तिं प्राप्तुं च मार्गं दर्शयन्ति। अतः नालन्दायाः इतिहासः तथा बुद्धस्य उपदेशाः अद्यापि मानवजीवने महत्त्वपूर्णाः सन्ति।