Sunday, 30 August 2020

शिक्षा Part II


वेदमन्त्राणामुच्चारणं तावत् उत्तमरूपेण भवितव्यम्। अत एव-

यथा व्याघ्री हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभिर्न च पीडयेत्।

भीता-पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान् प्रयोजयेत्॥

एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः नाव्यक्ता न च पीडिताः॥30,31॥ इति  नारदीयशिक्षा बोधयति। वेदमन्त्राणां वर्णानामुच्चारणक्रमे  अधो-निर्दिष्ठाः अष्ट अंशाः व्याशिक्षायां श्लोकरूपेण उपदिष्टाः सन्ति।

ध्वनिः स्थानं च करणं प्रयत्नः कालता स्वरः।

देवता जातिः एतैश्च वर्णाः ज्ञेयाः विचक्षणैः॥  अपि च –

मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह।

च वाक् वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥ इति प्रथितः श्लोकः वेदमन्त्राणां वर्णानामुच्चारणशुद्धिमधिकृत्य द्रढयति।

                                                ..... अनुवर्तते.......,

Saturday, 29 August 2020

वेदस्य षडङ्गेषु - शिक्षा Part I


         वेदस्य षडङ्गेषु प्रथमं भवति शिक्षा। "शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य"        इति लक्षणानुसारं वेदात्मकस्य पुरुषस्य नासिकारूपेण भवति शिक्षा।  यतो हि नासिकां विना कस्यचन पुरुषस्य मुखसौन्दर्यं न प्राप्यते।     "स्वर-वर्णाद्युच्चारण-प्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षा" इति वेदभाष्यकारः सायणाचार्यः, शिक्षायाः लक्षणं ददौ। तैत्तिरीयोपनिषद् "अथ शीक्षां व्याख्यास्यामः, वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तानः इत्युक्तः शीक्षाध्यायः" इति शिक्षायाः मुख्यत्वं बोधयति॥

                                                ..... अनुवर्तते.......,

Friday, 28 August 2020

वेदाङ्गानि Part I

 

        समस्तज्ञानराश्याः न केवलम् अक्षय्यभाण्डाकारोऽस्ति वेदः अपि तु भारतीयानां प्राचीनसभ्यता-संस्कृतिः-धर्मादीनां आधारभूतः कश्चित् स्तम्भः भवतीत्यत्र न कोऽपि संशयः। वेदः मनुष्येभ्यः धर्म-अर्थ-काम-मोक्षादीनां चतुर्णां पुरुषार्थानां प्रतिपादनं तावत् तस्य षड्विधैः अङ्गैः करोति। अङ्ग्यन्ते = ज्ञायन्ते अमीभिः इति अङ्गानि। यदि अस्माभिः वेदाय पुरुष-स्वरूपं दीयते, तस्य

छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।
ज्योतिषामयनं   चक्षुः  निरुक्तं  श्रोत्रमुच्यते ॥
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं  स्मृतम् ॥

अर्थात् मुखं व्याकरणम्, घ्राणं शिक्षा, लोचनद्वयं ज्यौतिषम्, कर्णद्वयं निरुक्तम्, हस्तद्वयं कल्पः, पादद्वयं छन्दः इति मुख्यात्मकानि अङ्गानि षड् भवन्ति॥

 

                                                ..... अनुवर्तते......., 

Thursday, 27 August 2020

सूत्रकालः (600 B.C. to 200 B.C)

 

    वेदकालादनन्तरं वेदाङ्गानां तथा तेषु मुख्यतया कल्पनाम्नः अङ्गस्य श्रौत-गृह्य-धर्म-शुल्बनामानां सूत्राणां वर्धनमासीत्यनेन सूत्रकालः इति पृथक् प्रसिद्धः कालः समजायत। तदात्वे वेदात्म-कस्य ब्राह्मणस्य काले संस्कारविशेषाः अधिकतया संवर्धिताः आसन्। तेषामवगमने तथा अनुष्ठाने च महत्कष्टमनुभूतम्। अतः तत्सुगमार्थं प्रत्येकस्य वेदस्य कल्पाख्ये वेदाङ्गे श्रौत-गृह्य-धर्म-शुल्बनामानि सूत्राणि तथा भारतदर्शनमकुट-भूतं ब्रह्मसूत्राणि च समजायन्त। एतस्य कालनिर्णयः क्रिस्तोः पूर्वं माकिं षष्ठशताब्दौ आरभ्य द्वितीयशताब्दिपर्यन्तमासीदिति सर्वेषां विदुषां सम्मतम्॥

Wednesday, 26 August 2020

कतिचन वेदात्मकविषयाः

        

        एवं चतुर्णां वेदानां ज्ञानं प्राप्तेऽपि, पुनः वेदान्तर्गतानां मन्त्राणां ब्राह्मणानां आरण्यकानाम् उपनिषदां च ज्ञापनं कुर्वन्ति भाषाशास्त्र तथा भाषाचरितप्राज्ञाः। अतः अस्माभिः एतदवगन्तव्यो विषयोऽस्ति यत् मन्त्र-ब्राह्मणयोरात्मकः वेदःइति। तत्र ब्राह्मण-आरण्यक-उपनिषदिति त्रिकात्मकं भवति ब्राह्मणम्। एकैको वेदस्तावत्  स्वकीयैः ब्राह्मणैर्युक्ते विलसति। एकैकमपि ब्राह्मणं तावत् स्व-स्व-यजनकर्म-संबद्धमन्त्रान्, क्रियाकलापान्, यजनधर्मान्, प्रत्यक्षेण वा सूक्ष्मेङ्गितया वा संबद्धमिति दृश्यते। ऋग्वेदस्य अधिकारी होता इति, सामवेदस्य अधिकारी उद्गाथा इति, यजुर्वेदस्य अधिकारी अध्वर्युः इति, अथर्ववेदस्य अधिकारी ब्रह्मा इति च कथ्यते॥

                                                                                             .....अनुवर्तते....,

Tuesday, 25 August 2020

अथर्ववेद: Part V

 


        अथर्ववेदस्य ब्राह्मणं पूर्वगोपथम् उत्तरगोपथमिति द्विधा        विभक्तं गोपथब्राह्मणमिति एकमेव उपलब्धमस्ति अथर्ववेदस्य    शिक्षाग्रन्थः माण्डूकी शिक्षा इत्युच्यते। अथर्ववेदस्य व्याकरणात्मकं प्रातिशाख्यं अथर्ववेदीय-प्रातिशाख्यमित्यस्ति। अथर्ववेदस्य    नक्षत्रकल्पः, वैतानश्रौतसूत्रं, संहिताविध्यात्मक-कौशिकगृह्यसूत्रं, आङ्गिरसकल्पः, शान्तिकल्पः इति पञ्चविधकल्पेषु कल्पद्वय-मेवोपलभ्यते। अथर्ववेदस्य 31 उपनिषदः संबद्धाः अपि प्रश्न-      मुण्डक-माण्डूक्योपनिषदः मुख्यतया मन्यन्ते।  अथर्ववेदस्य        ज्यौतिषम् आथर्वणज्यौतिषमिति नाम्ना 162 पद्यात्मकत्वेन       दृश्यते॥

Monday, 24 August 2020

अथर्ववेदः Part IV



        अथर्ववेदः ब्रह्मविषयकदार्शनिकसिद्धान्ताः, भैषज्य-कर्माणि, दुःस्वप्न-दुःशकुननिवारणाय शान्तिकर्माणि तथा पौष्टिककर्माणि, राजनीति, राष्ट्रिय-सामाजिक-पारिवारिक-राजनीतिक-धार्मिक-सामञ्जस्यार्थं मर्त्यानां परस्परसौहार्दभावनाः, अनिष्टदूरीकरणार्थं क्षमायाचना, देवप्रार्थना, प्रायश्चित्तादि कर्माणि, स्वास्थ्य तथा दीर्घायुष्प्राप्त्यर्थम् आयुष्यकर्माणि, दैत्य-राक्षस-शत्रूणां मारण-मोचन-उच्चाटन-वशीकरणादि अभिचार-कर्माणि चेत्यादीनि समग्रं संयक् प्रतिपादयति॥

                                                       ..... अनुवर्तते......., 



VĀMANA BHAṬṬA BĀṆA: LIFE AND SANSKRIT WORKS

  Vāmana Bha ṭṭ a Bā ṇ a ( वामनभट्टबाण) was a Sanskrit poet, dramatist, and prose writer associated with the later classical period of Sans...